Gobeithiwn y byddwch yn mwynhau darllen ein C&A ddiweddaraf gan gadeirydd Ysgol Bro Ogwr. Mae bywyd fel cadeirydd yn brysur iawn, yn enwedig delio ag adeiladau ysgolion newydd, sicrhau bod gwaith tîm yn uchel ar yr agenda a pheidio â chyfaddawdu ar feysydd gwaith sy’n gwneud gwahaniaeth, fel yr eglura Nik. Diolch i chi Nik am eich cyfrif realistig o’r holl waith y tu ôl i’r llenni, fel cadeirydd.
Nik Dart yw Cadeirydd Llywodraethwyr Ysgol Gymraeg Bro Ogwr ym Mhen-y-bont ar Ogwr. Cafodd yr ysgol ei chanmol yn ddiweddar gan Estyn am sicrhau mynediad at brofiadau addysgol i deuluoedd sy’n profi effeithiau tlodi. Fe wnaethom siarad â Nik am ei rôl a’r rôl gref y mae llywodraethwyr wedi’i chwarae yn llwyddiant yr ysgol.
Sut wnaethoch chi ddod yn llywodraethwr, a sut wnaethoch chi ddod i fod yn eich rôl bresennol?
Rydw i wedi bod yn llywodraethwr ers tua 15 mlynedd, gan ddechrau fel staff-lywodraethwr mewn ysgol wahanol, yna rhiant-lywodraethwr ym Mro Ogwr. Ar ôl 18 mis ym Mro Ogwr, roedd y Cadeirydd presennol yn cynllunio olyniaeth a gofynnwyd i mi ystyried dod yn Gadeirydd pan wnaeth ymddiswyddo, a chytunais. Ymddeolodd ein pennaeth hirsefydlog, felly fe wnes i daflu fy hun i arwain y Corff Llywodraethol wrth benodi pennaeth. Cawsom arolwg Estyn o fewn y chwe mis cyntaf o ddod yn Gadeirydd ac yna cawsom bandemig. Addawais i mi fy hun y byddwn yn aros i sicrhau bod y pennaeth newydd wedi ymgartrefu, yna aros i Estyn ac yna aros nes i’r ysgol newydd gael ei hadeiladu. Roedd hynny i fod i agor ddwy flynedd yn ôl, ond dydyn nhw ddim hyd yn oed wedi torri tir eto, felly rydw i’n dal yma!
Sut brofiad yw bod yn Gadeirydd Llywodraethwyr?
Mae’n lot o waith ac nid yw llawer o bobl yn sylweddoli hynny. Mae llywodraethu wedi rhoi mwy o brofiad a sgiliau i mi nag unrhyw yrfa â thâl – yn sydyn mae angen i mi fod yn arbenigwr mewn ystadau, cyfraith cyflogaeth a’r holl bethau eraill hyn nad oes neb byth yn eich hyfforddi ar eu cyfer. Er fy mod yn dweud wrth bobl bod llywodraethwyr yn chwarae rôl strategol wrth sicrhau bod yr ysgol yn darparu’r addysg orau bosibl, ar adegau mae’n ymddangos ein bod yn gwneud popeth ond hynny. Roedd ein hadeilad newydd i fod i agor ddwy flynedd yn ôl, ond nid ydynt wedi dechrau eto oherwydd mwydod daear. Doeddwn i erioed wedi sylweddoli y byddwn i’n dod mor wybodus am fwydod daear!
Mae bod yn bennaeth yn swydd unig ac anodd ac mae angen cadeirydd cryf. Mae lles y pennaeth yn rhan o’n rôl ac mae ein pennaeth yn gwybod y gall fy ffonio unrhyw adeg o’r dydd neu’r nos. Mae’n lle diogel.
Yn ei adroddiad, dywedodd Estyn fod y llywodraethwyr yn “eiriolwyr cryf” dros yr ysgol. Beth yw eich agwedd at lywodraethu, a sut ydych chi wedi cyflawni hynny?
Roeddwn i’n benderfynol nad oeddem yn mynd i fod yn un o’r cyrff llywodraethu hynny lle roedd y Cadeirydd yn siarad a phawb arall yn gwenu. Mae gennym 18 llywodraethwr ac mae’n ymdrech tîm – mae gan bob llywodraethwr rôl. Rwy’n gosod disgwyliadau uchel iawn o bob llywodraethwr ac fel corff llywodraethu rydym yn heriol ac yn gefnogol, ac rydym yn gwybod ein cyfrifoldebau’n dda. Rydym hefyd yn gwneud yn siŵr ein bod yn cael cyngor a chefnogaeth arbenigol. Rydym yn cael ein cefnogi’n dda iawn gan Governors Cymru Services, sy’n gwneud gwaith ardderchog. Rydym hefyd yn defnyddio School Governance Solutions, sy’n darparu gwasanaeth clercio gwych, ac mae gennym CLG gyda Capital Law ar gyfer yr achlysuron pan fydd angen cymorth cyfreithiol arnom a Judicium Education ar gyfer diogelu data.
Dywedwch wrthym am y Tîm Lles Emosiynol a Theuluol. Pryd cafodd ei sefydlu a sut mae’n gweithio?
Mae gan bobl y canfyddiad hwn bod ysgolion cyfrwng Cymraeg yn ddosbarth canol, ond mae ein poblogaeth o ddisgyblion yn amrywiol a chymhleth iawn. Mae nifer o blant yn byw mewn tlodi, tra bod eraill ar y llinell dlodi. Mae rhieni’n cael trafferth. Mae anghenion ein disgyblion bob amser wedi bod yn amrywiol, ond ers Covid mae natur a chwmpas eu hanghenion wedi tyfu. Felly, ychydig flynyddoedd yn ôl, fe wnaethom ofyn i’r pennaeth hysbysebu am Swyddog Ymgysylltu â Theuluoedd i helpu i ddarparu cymorth i deuluoedd. Tyfodd hynny i’n Tîm Llesiant Emosiynol a Theuluol, sy’n cynnwys swyddog lles ELSA a thîm ymyriadau ymroddedig.
Rydym yn cynnal sesiynau galw heibio wythnosol i’r teulu ar gyfer rhieni, gofalwyr, neiniau a theidiau. Os ydyn nhw eisiau siarad am unrhyw beth, mae’r tîm ar gael. Rydym hefyd yn trefnu sesiynau galw heibio gan Gyngor ar Bopeth a sefydliadau cefnogol eraill. Mae’r rhain yn ychwanegol at fentrau eraill i helpu disgyblion, gan gynnwys ein clwb brecwast am ddim, cwpwrdd byrbryd iach a chynnig gwisg ysgol ail law. Rydym hefyd yn ategu teithiau ysgol fel bod pob disgybl yn cael yr un mynediad at brofiadau a chyfleoedd.
Beth yw rôl y corff llywodraethu yn hyn?
Gwnaethom yn siŵr bod lle yn y gyllideb ar gyfer y gwaith hwn. Mae bellach yn swydd barhaol yn yr ysgol ac yn rhywbeth rydyn ni wedi’i ddiogelu yn y gyllideb. Er gwaethaf yr hinsawdd bresennol o gyllidebau ysgolion tynn a thoriadau, roedd hyn yn rhywbeth nad oeddem yn cyfaddawdu arno ac mae ein hymdrechion yn talu ar ei ganfed – ein presenoldeb oedd yr uchaf yn ddiweddar yn yr awdurdod lleol. Fel corff llywodraethu, rydym bob amser yn gwirio effaith unrhyw fenter newydd i sicrhau ei bod yn ychwanegu gwerth at waith yr ysgol ac yn cefnogi’r amgylchedd addysgu a dysgu, yn ogystal â gwneud y gwahaniaeth hollbwysig hwnnw i’n disgyblion a’n rhieni.
I helpu i baratoi ar gyfer eich gwaith fel llywodraethwr yn dilyn y gwyliau Nadolig dyma rai tasgau parhaus, yn ogystal â rhai penodol ar gyfer tymor y Gwanwyn. Fe fydd meysydd eraill o waith llywodraethu wrth gwrs yn seiliedig ar anghenion eich ysgol:
MATERION TYMHOROL
– Canfod a threfnu hyfforddiant i lywodraethwyr a chlercod
– Adolygu cynnydd ar amcanion y pennaeth
– Trefnu i lywodraethwyr ymweld â’r ysgol
– Cyfarfodydd corff llywodraethu
– Cyfarfod pwyllgorau
– Derbyn adroddiadau gan y pwyllgorau
– Derbyn adroddiad tymhorol y pennaeth (cyn cyfarfod corff llywodraethu)
– Adroddiadau llywodraethwyr cyswllt ((lle mae’n berthnasol)
– Cynllunio gweithredu yn dilyn arolwg (lle mae’n berthnasol)
– Monitro’r gyllideb
– Monitro Cynllun Datblygu Ysgol
– Monitro Adroddiad Hunan-werthuso’r Ysgol
TYMOR Y GWANWYN
– Cytuno cynlluniau cwricwlwm am y flwyddyn
– Ystyried a chytuno Cytundebau Lefel Gwasanaeth
– Cytuno strwythur cyllideb a staffio
– Cytuno ar brosbectws yr ysgol
– Cyhoeddi cynigion a threfniadau derbyn yr ysgol ar gyfer yr hydref nesaf os oes angen
– Derbyn nodyn ymweliad Partner Gwelliant Ysgol (os na chafodd ei dderbyn yn nhymor yr hydref)
– Ystyried cynnydd yn erbyn amcanion perfformiad
– Ystyried goblygiadau adnoddau
– Cynnal adolygiad cyflog blynyddol ar gyfer pob athro cymwys
Oes gennych chi lywodraethwyr newydd sydd ar fin ymuno â’ch corff llywodraethu ar gyfer eu cyfarfod cyntaf? Mae gennym ni amrywiaeth o wybodaeth y gallwch chi ei rhannu gyda nhw fel llythyr croeso, gwybodaeth gyffredinol am eu cyfrifoldebau a modiwl e-ddysgu – cyflwyniad i lywodraethu ysgolion. Mae’r cyfan yn ddefnyddiol iawn i’w cynorthwyo gyda’r rôl allweddol hon..
Cliciwch yma am ragor o wybodaeth
Rydym yn eithaf gweithredol ar ein sianeli cyfryngau cymdeithasol a byddem wrth ein bodd yn cael mwy o ddilynwyr a ffrindiau. Yn ogystal â chael aelodau’r corff llywodraethol i’n dilyn, pam na fyddem yn cael yr ysgol i wneud hynny hefyd?
Mae ein cyfrifon cyfryngau cymdeithasol isod.
Mae gennym ni tudalen LinkedIn hefyd, felly ewch draw yno am y diweddariadau diweddaraf hefyd!
Efallai bod rhai ohonoch eisoes wedi edrych ar yr adnawdd myfyrio defnyddiol sydd yn cynnwys amrywiaeth o astudiaethau achos a sylwebaethau. Datblygwyd yr Adnawdd Myfyrio fel offeryn sengl sydd yn galluogi llywodraethwyr i fyfyrio ar yr heriau gwirioneddol maen nhw wedi eu wynebu. Mae’r astudiaethau achos bywyd go iawn yn galluogi llywodraethwyr i ddysgu oddi wrth ei gilydd, dysgu oddi wrth brofiadau cymheiriaid yn hytrach na chael eu boddi gan wybodaeth yn unig! Mae’r adnawdd yn galluogi llywodraethwyr i rannu arfer gorau a’r gwersi a ddysgwyd gyda llywodraethwyr a chyrff llywodraethu eraill mewn dull deniadol a hawdd ei ddefnyddio.
Dyma ddau ddyfyniad o adroddiadau arolygu diweddar gan ein tanysgrifwyr:
Saesneg Unig – Ysgol Gynradd Willowtown, Blaenau Gwent
Governors are an integral part of the school community and offer effective support. They and leaders have developed effective self-evaluation processes which lead to improvements in the school’s curriculum, provision and pupil progress.
Saesneg Unig – St John the Baptist VA school, Sir y Flintshire
Leaders, including governors, work collaboratively to set a suitable strategic direction for many aspects of the school’s work. They promote attendance and punctuality effectively, and as a result pupils’ attendance is strong. There is an effective culture of safeguarding at the school. Governors play an active role in the life and work of the school. They know the school’s strengths and have a suitable understanding of the school’s current priorities and progress towards addressing them.
Rhannu gwybodaeth er mwyn diogelu plant a phobl ifanc yn y sector addysg yn y Deyrnas Unedig
Mae’r canllawiau byr yma ar gyfer pobl a sefydliadau yn y Deyrnas Unedig sy’n gweithio yn y sector addysg gyda phlant a phobl ifanc o dan 18 oed. Dylen nhw eich helpu i deimlo’n hyderus i rannu gwybodaeth bersonol at ddibenion diogelu. Maen nhw’n ategu’n Canllaw 10 cam ar rannu gwybodaeth i ddiogelu plant. Dylech ddefnyddio’r ddau ddarn gyda’i gilydd. Maen nhw’n esbonio’r agweddau diogelu data ar rannu gwybodaeth er mwyn diogelu plant a phobl ifanc; nid canllaw i arferion diogelu mohono.
Cliciwch yma am y canllaw
Gyda chefnogaeth Cyngor Gweithredu Gwirfoddol Cymru (WCVA), mae Governors for Schools yn gweithio ar fframwaith cynhwysol a strategol i hybu ymgysylltiad cymunedol â llywodraethu ysgolion. Yn rhedeg o Ebrill 2025 i Hydref 2026, nod y prosiect yw cynyddu nifer y llywodraethwyr ysgol gwirfoddol. Bydd hyn yn ateb y galw cynyddol ac yn hyrwyddo gwirfoddoli sy’n seiliedig ar sgiliau ar draws sefydliadau a chymunedau yng Nghymru.
Gallwch ddarllen mwy am y prosiect yma a’u cefnogi gan gwblhau’r arolwg hwn.
Mae Llywodraeth Cymru wedi cyhoeddi’r Canllawiau Gwella Ysgolion wedi’u diweddaru, sy’n cryfhau’r ffordd yr ydym yn cefnogi gwelliant ledled Cymru. Mae’r canllawiau yn adlewyrchu canlyniadau’r adolygiad diweddar o rolau a chyfrifoldebau ac yn nodi uchelgais clir a rennir: bod pob dysgwr yn cael cefnogaeth i gyrraedd ei botensial llawn, a hynny o fewn system addysg deg a chydweithredol.
Mae’r canllawiau wedi’u seilio ar bum egwyddor graidd;
– Cydgyfrifoldeb am godi safonau ar gyfer pob dysgwr.
– Cydweithio pwrpasol sy’n dod â safbwyntiau allanol ac yn annog trafodaeth broffesiynol.
– Ffocws ar weithgarwch sy’n gwella dysgu.
– Meithrin capasiti o fewn y system ysgolion, fel bod modd rhannu a chryfhau arbenigedd.
– Eglurder a chydlyniant rhwng partneriaid, gan gysylltu anghenion lleol â blaenoriaethau cenedlaethol.
Cliciwch yma i ddarllen y canllaw
Mae Pwyllgor Trosedd a Diogelwch Senedd Ieuenctid Cymru yn codi’r larwm ynghylch diogelwch disgyblion ac yn galw am newidiadau brys mewn ysgolion. Casglodd yr adroddiad, sy’n seiliedig ar leisiau bron i 2,000 o bobl ifanc yr ymgynghorwyd â nhw ledled Cymru, dystiolaeth helaeth o’r realiti sy’n wynebu disgyblion bob dydd. Mae’n canfod bod 40% o bobl ifanc wedi adrodd eu bod wedi gweld ymddygiad treisgar neu gamdriniol yn eu hysgol neu goleg, ond dim ond 19% oedd yn ei ystyried yn broblem, a dywedodd mwyafrif eu bod yn teimlo’n ddiogel lle maen nhw’n cael eu haddysg.
Darllenwch yr adroddiad yma
Safonau proffesiynol diwygiedig ar gyfer cynorthwyo addysgu, addysgu ac arweinyddiaeth
Mae Llywodraeth Cymru yn ymgynghori ar y safonau proffesiynol diwygiedig ar gyfer cynorthwyo addysgu, addysgu ac arweinyddiaeth. Nod y safonau proffesiynol diwygiedig yw sicrhau bod pawb sy’n ymwneud â chynorthwyo addysgu, addysgu ac arweinyddiaeth yng Nghymru wedi’u grymuso i ysbrydoli dysgwyr, arwain arloesedd, a chyfrannu’n ystyrlon at system addysg gynhwysol fywiog sy’n diwallu anghenion pob dysgwr.
Cyflwynwch eich sylwadau erbyn 30 Ionawr 2026
Adrannau wedi’u diweddaru o ganllawiau Fframwaith y Cwricwlwm i Gymru
Mae’r ymgynghoriad hwn yn croesawu eich barn ar ddiweddariadau arfaethedig i ganllawiau Fframwaith y Cwricwlwm i Gymru ar Hwb:
– TGAU Gwneud-i-Gymru
– Cynnig Cymwysterau 14 i 16 Cenedlaethol
Cyflwynwch eich sylwadau erbyn 2 Chwefror 2026
Darparu diwrnodau HMS (hyfforddiant mewn swydd) yng Nghymru
Mae’r ymgynghoriad hwn yn ceisio barn ar gynigion i adolygu nifer a defnydd diwrnodau hyfforddiant mewn swydd (HMS) yng Nghymru. Rydym yn archwilio sut i gefnogi dysgu proffesiynol trwy gydol eu gyrfaoedd yn well ar gyfer pob ymarferydd ysgol, gan gynnwys athrawon, cynorthwywyr addysgu, staff cyflenwi, ac arweinwyr trwy:
– Gynnal y diwrnod HMS ychwanegol a ddarparwyd ar gyfer y flwyddyn ysgol 2025 i 2026 ar gyfer pob blwyddyn ysgol yn y dyfodol, drwy ychwanegu diwrnod HMS at y 5 diwrnod HMS a ddarperir eisoes gan y Ddogfen Tâl ac Amodau Athrawon Ysgol (Cymru), i ddarparu cyfanswm o chwe diwrnod HMS fesul blwyddyn academaidd.
– Diwygio Rheoliadau Addysg (Diwrnod Ysgol a Blwyddyn Ysgol) (Cymru) 2003 i benderfynu ar ddefnydd a strwythur diwrnodau HMS.
Cyflwynwch eich sylwadau erbyn 4 Chwefror 2026
Y pecyn cymorth addysg newydd ar drais yn erbyn menywod, cam-drin domestig a thrais rhywiol
Mae’r pecyn cymorth hwn yn fersiwn sydd wedi’i diwygio, yn sgil cydnabod bod yr wybodaeth flaenorol wedi dyddio ac nad oedd y fformat yn ddefnyddiol nac yn hygyrch i weithwyr proffesiynol ar draws y maes addysg. Ein gobaith yw y bydd dod â’r holl wybodaeth hon at ei gilydd mewn un lle yn eich helpu i fanteisio ar yr wybodaeth sydd ei hangen arnoch mewn perthynas â thrais yn erbyn menywod, cam-drin domestig a thrais rhywiol, gan gynnwys am ddiogelu mewn lleoliadau addysg.
Defnyddio’r cyfryngau cymdeithasol yn ddiogel mewn ysgolion
Gall y cyfryngau cymdeithasol fod yn ffordd wych o rannu newyddion, dathlu cyflawniadau a chysylltu â chymuned ehangach yr ysgol. Fodd bynnag, mae’n bwysig sicrhau bod preifatrwydd a diogelwch pawb yn cael eu diogelu.
Er mwyn helpu ysgolion i lywio hyn, datblygwyd y canllawiau Arferion ac egwyddorion i ysgolion ar gyfer defnyddio’r cyfryngau cymdeithasol mewn partneriaeth â’r UK Safer Internet Centre. Mae’r canllawiau hyn yn arbennig o ddefnyddiol i uwch arweinwyr a staff sy’n gyfrifol am reoli sianeli cyfathrebu mewnol ac allanol. Mae’r canllawiau hyn yn arbennig o ddefnyddiol i uwch arweinwyr a staff sy’n gyfrifol am reoli sianeli cyfathrebu mewnol ac allanol.
Hyd yn oed os ydych eisoes yn defnyddio cyfryngau cymdeithasol, argymhellir eich bod:
– adolygu eich polisïau a’ch ymarfer yn rheolaidd
– cadw i fyny â diweddariadau platform
– sicrhau bod gan y platfform gosodiadau priodol ar gyfer defnydd yr ysgol
Casgliad – Monitro a gwerthuso diwygio’r cwricwlwm ac asesu.
Pa mor dda y mae diwygiadau cwricwlwm ac asesu yn gweithio ac yn helpu dysgwyr.
Fframwaith ar sefydlu dull ysgol gyfan ar gyfer llesiant emosiynol a meddyliol
Canllawiau i gefnogi darparu a gwerthuso’r fframwaith. Mae’n cynnwys datblygu cynllun gweithredu gan ddefnyddio astudiaethau achos ac enghreifftiau o arfer da.
Cyhoeddwyd: 29/01/2026
01443 844532 / 029 2075 3685
[email protected]
Sam MacNamara – 07943 887275 / Jane Morris – 07957 969708
